CHƯƠNG 10: PHÚC
Phúc trở về nhà khi trời đã xế chiều.
Chiếc xe dừng ngoài cổng.
Mão chạy ra đỡ chiếc túi trên tay anh.
— Cậu có ăn cơm không?
Phúc bước xuống.
— Chưa.
— Bà Tám bảo nếu cậu về thì vào ăn ngay.
Phúc không đáp.
Anh đứng ngoài sân một lúc, nhìn những bao gạo xếp dưới mái kho.
Số lượng không nhiều.
Nhưng đủ để anh hình dung ra bài toán trước mắt. Anh vừa nhận một việc mà nếu làm không khéo, nhà họ Nguyễn sẽ tự đưa mình vào chỗ nguy hiểm. Nếu làm được, mọi chuyện sẽ khác.
Phúc bước vào nhà.
Cẩn đang ngồi ở gian giữa.
Thấy con trai, ông hỏi:
— Thế nào?
Phúc ngồi xuống.
— Họ cần gạo.
— Bao nhiêu?
— Nhiều.
Cẩn nhìn con trai.
— Nhà mình có đủ không?
— Không.
Câu trả lời rất nhanh.
Cẩn im lặng.
— Thế con định làm thế nào?
Phúc cầm chén trà lên, nhưng không uống.
— Con sẽ gom từ ngoài.
— Trong vùng này?
— Không chỉ trong vùng.
Cẩn nhìn anh.
Phúc nói tiếp:
— Có người quen buôn gạo ở mấy làng phía trong. Có thuyền. Có xe. Nếu gom lại thì được.
Cẩn hỏi:
— Có chắc không?
Phúc đặt chén xuống.
— Không chắc thì con đã không nhận.
Cẩn nhìn con trai hồi lâu.
Ông biết Phúc.
Từ nhỏ, thằng con này đã không thích làm những việc mà nó không tính được đường lui.
— Cẩn thận.
Phúc gật đầu.
— Con biết.
Anh đứng dậy.
— Con ăn sau.
Rồi đi vào trong.
****
Đêm ấy, Phúc không ngủ ngay. Trong phòng, ngọn đèn dầu cháy nhỏ. Trên bàn là một cuốn sổ.
Anh viết từng dòng.
Gạo nhà.
Gạo có thể mua.
Gạo của những người buôn quen.
Thuyền.
Xe.
Người.
Đường.
Phúc dừng bút.
Anh lấy một tờ giấy khác.
Viết số lượng cần chuyển.
Rồi ngồi nhìn con số ấy. Lớn hơn khả năng của một nhà. Nhưng chưa lớn đến mức không thể gom được. Điều quan trọng là phải chia nhỏ.
Không mua ở một nơi.
Không để một người biết tất cả. Không gom quá lâu ở một chỗ. Phúc đã làm buôn bán nhiều năm.
Anh hiểu hàng hóa.
Hiểu giá.
Hiểu tâm lý người bán.
Một người nông dân có thể không muốn bán hết thóc trong nhà. Nhưng nếu giá cao hơn một chút, lại được trả tiền ngay, người ta sẽ cân nhắc. Một người buôn có thể sợ mất hàng. Nhưng nếu người mua trả nhanh và không hỏi nhiều, họ sẽ bán.
Phúc biết những người ấy.
Biết cách nói chuyện với họ. Anh không nghĩ mình đang làm chuyện gì lớn lao. Trong đầu anh chỉ có một việc:
gom đủ số gạo.
Anh đặt bút xuống.
Ngoài cửa, tiếng côn trùng rả rích.
Phúc ngả người vào vách.
Anh nghĩ đến Thanh Minh.
Nghĩ đến những chiếc xe.
Những khẩu súng.
Những người lính.
Những đồn bốt.
Anh đã nhìn thấy tận mắt. Phía bên kia có một thứ mà người trong làng không có.
Không chỉ là súng.
Là xe.
Là tiền.
Là đường dây liên lạc.
Là những người có thể gọi người từ nơi khác đến. Phúc đã nhìn thấy một bộ máy. Và trong đầu anh hình thành một kết luận rất đơn giản. Nếu chiến tranh kéo dài, bên nào duy trì được bộ máy lâu hơn, bên đó sẽ có lợi thế. Anh tin người Pháp có khả năng ấy. Không phải vì anh yêu họ. Cũng không phải vì anh ghét người của mình. Anh chỉ nhìn vào những gì trước mắt.
Phúc cúi xuống cuốn sổ.
Viết tiếp.
****
Sáng hôm sau, Phúc bắt đầu công việc.
Anh không tự mình đi từng nhà.
Anh gọi Mão đến.
— Biết ông Lựu ở phía trong không?
— Biết.
— Đưa tôi tới.
Mão ngạc nhiên.
— Bây giờ ạ?
— Bây giờ.
Sau đó là một người khác. Một người quen của gia đình chuyên thu mua thóc.
Một người có thuyền.
Một người có xe.
Phúc lần lượt tìm họ.
Anh không nói gạo để làm gì.
Chỉ nói:
— Tôi cần một chuyến hàng lớn.
Người thu mua hỏi:
— Bao nhiêu?
Phúc nói số lượng.
Người kia nhíu mày.
— Nhiều thế?
— Có người mua.
— Ai?
Phúc nhìn ông ta.
— Người có tiền.
Người kia cười.
— Giá thế nào?
Phúc đưa ra một mức giá cao hơn bình thường một chút.
Không quá cao.
Chỉ vừa đủ để người ta thấy đáng bán.
— Trả ngay?
— Trả ngay.
— Không hỏi hàng đi đâu?
— Không.
Người kia nhìn Phúc một lúc.
Rồi gật đầu.
— Được.
Phúc đứng dậy.
— Khi nào có hàng báo tôi.
Anh không nói thêm.
Đó là cách anh làm việc.
Không hứa nhiều.
Không hỏi những điều không cần biết. Và luôn để người đối diện thấy rằng họ có lợi khi làm việc với mình.
****
Những ngày sau đó, sân nhà họ Nguyễn thường xuyên có người ra vào.
Mão chạy đi chạy lại.
Một chiếc xe đến.
Một chiếc khác rời đi.
Bao gạo được đưa vào kho.
Phúc kiểm từng bao.
Bao nào khô.
Bao nào ẩm.
Bao nào phải đổi.
Anh cúi xuống, bóp thử một nắm gạo trong tay.
— Bao này để riêng.
Mão hỏi:
— Sao ạ?
— Hơi ẩm.
— Có sao đâu.
Phúc nhìn cậu.
— Đến nơi người ta mở ra thấy mốc thì ai chịu?
Mão lập tức kéo bao ra. Phúc quay sang người chở hàng.
— Còn chiếc xe kia?
— Đang sửa.
— Bao giờ xong?
— Chiều.
— Chiều muộn không được. Tìm xe khác.
— Nhưng xe này…
— Tôi trả thêm.
Người kia im lặng.
— Vâng.
Phúc tiếp tục công việc.
Anh không ngồi một chỗ sai bảo.
Anh biết từng việc nhỏ.
Một chuyến hàng muốn đi được phải có người gom.
Có người đóng bao.
Có xe.
Có người lái.
Có chỗ tập kết.
Có đường đi.
Có người biết đường.
Thiếu một thứ, cả chuyến hàng có thể nằm lại.
Phúc hiểu điều đó.
Và anh làm rất tốt.
****
Đến ngày thứ ba, chuyến hàng đầu tiên được chuẩn bị. Những chiếc xe đứng thành hàng ngắn ngoài sân.
Không nhiều.
Nhưng đủ để Phúc nhìn thấy kết quả của mấy ngày tính toán.
Anh đi từng xe.
Kiểm lại bao.
Kiểm lại người.
Hỏi đường.
Hỏi thời gian.
Mọi thứ phải đúng như tính toán. Cẩn đứng ở hiên nhà nhìn con trai.
Ông không nói gì.
Phúc quay lại.
— Cha vào nghỉ đi.
— Con đi theo à?
— Không cần.
Cẩn nhìn đoàn xe.
— Làm việc này có lợi không?
Phúc im lặng một chút.
— Có.
Cẩn gật đầu.
Ông không hỏi thêm.
Phúc đứng nhìn đoàn xe rời sân. Chiếc đầu tiên đi qua cổng.
Chiếc thứ hai theo sau.
Bụi đất bốc lên.
Đến khi chiếc cuối cùng khuất khỏi con đường, Phúc mới quay vào. Trong lòng anh có một cảm giác rất lạ.
Không hẳn là vui.
Cũng không hẳn là sợ.
Giống như cảm giác của một người vừa thử làm một việc mà trước đó chưa từng làm.
Và anh đã làm được.
****
Hai ngày sau, tin chuyến hàng đến nơi an toàn. Người mang tin đến là Tòng. Anh đứng ngoài sân, nói với Phúc:
— Bên Thanh Minh nhận đủ.
Phúc hỏi:
— Có vấn đề gì không?
— Không.
— Họ nói gì?
Tòng cười nhẹ.
— Ngài Đại úy nói anh làm được việc.
Phúc không đáp.
Tòng nói thêm:
— Lần sau có thể còn cần nhiều hơn.
Phúc nhìn anh.
— Bao nhiêu?
— Chưa biết.
— Khi nào biết thì báo tôi.
Tòng gật đầu.
— Được.
Anh quay đi.
Phúc đứng lại giữa sân.
Một câu nói rất đơn giản.
Anh làm được việc.
Nhưng Phúc biết nó có nghĩa gì. Người Pháp đã biết đến anh. Và họ biết anh có thể làm được thứ mà họ đang cần. Anh cúi xuống nhìn đôi giày dính bụi.
Một lúc sau mới quay vào nhà.
****
Sau chuyến đầu tiên, mọi chuyện dễ hơn. Không phải vì gạo tự nhiên nhiều lên. Mà vì Phúc có thêm những mối quan hệ. Người buôn biết anh trả tiền đúng hẹn. Người có thuyền biết anh không gây khó dễ. Người có xe biết nếu nhận việc của Phúc thì sẽ được trả công. Một số người bắt đầu chủ động tìm đến.
— Cậu Phúc, tôi có ít gạo.
— Bao nhiêu?
— Hai chục bao.
— Giá?
Hai người mặc cả.
Phúc không ép.
Nhưng cũng không trả quá cao. Anh luôn giữ cho mình một khoảng lợi.
Tiền bắt đầu chảy về.
Xe nhà họ Nguyễn đi lại nhiều hơn. Kho hàng hoạt động thường xuyên hơn.
Mão có thêm việc.
Tòng thỉnh thoảng ghé qua.
Và Phúc bắt đầu quen với việc có những người từ phía Thanh Minh tìm mình. Lúc đầu, mỗi lần nghe tin họ đến, anh đều thấy trong lòng hơi căng.
Sau đó thì không.
Anh bắt đầu xem đó là công việc.
****
Một buổi tối, Khải hỏi anh:
— Anh làm việc này đến bao giờ?
Phúc đang xem sổ.
Anh không ngẩng lên.
— Việc gì?
— Gạo.
— Khi nào không cần nữa thì thôi.
Khải ngồi xuống.
— Anh biết gạo đó đi đâu.
Phúc dừng tay.
— Biết.
— Vậy anh vẫn làm?
Phúc ngẩng lên.
Hai anh em nhìn nhau.
Một lúc sau, Phúc hỏi:
— Em muốn anh làm gì?
Khải không trả lời.
Phúc dựa vào ghế.
— Không bán thì sao?
— Em không biết.
— Đúng.
Phúc khép sổ.
— Em không biết.
Giọng anh không gay gắt.
Chỉ mệt mỏi.
— Khải, em nghĩ mọi chuyện đơn giản lắm.
— Em không nghĩ thế.
— Em có thể không thích việc anh làm. Nhưng em phải hiểu một chuyện.
Phúc nhìn ra ngoài cửa.
— Cha già rồi.
— Anh biết.
— Nhà này có bao nhiêu người?
Khải không nói.
— Có bao nhiêu người sống nhờ ruộng nhà mình? Có bao nhiêu người làm việc ở đây? Có bao nhiêu thứ phải giữ?
Phúc quay lại.
— Anh không có quyền chỉ nghĩ cho mình.
Khải nhìn anh.
— Nhưng nếu ai cũng nghĩ như anh?
Phúc im lặng.
Câu hỏi ấy khiến anh khó chịu.
Nhưng anh không nổi giận.
— Anh không biết ai cũng sẽ làm gì.
Phúc đứng dậy.
— Anh chỉ biết việc của anh.
Khải nói:
— Và nếu một ngày việc của anh khiến người khác chết?
Phúc đứng yên.
Một lúc lâu sau anh mới đáp:
— Chiến tranh đã khiến người ta chết từ trước khi anh làm việc này.
Anh đi ra ngoài.
Khải ngồi lại một mình.
****
Phúc không phải người xấu.
Ít nhất anh không nghĩ mình là người xấu. Anh chưa từng muốn ai chết. Chưa từng cầm súng bắn vào một người.
Anh chỉ mua gạo.
Chuyển gạo.
Nhận tiền.
Giữ cho gia đình mình tồn tại. Nếu người khác cũng cần gạo, họ sẽ mua. Nếu anh không bán, sẽ có người khác bán. Nếu anh không làm, liệu chiến tranh có dừng lại không?
Không.
Phúc tự trả lời câu hỏi ấy nhiều lần. Mỗi lần trả lời, anh lại thấy mình có lý. Và chính điều đó khiến mọi chuyện trở nên dễ dàng hơn.
****
Những chuyến hàng tiếp theo bắt đầu lớn dần. Phúc không còn phải tự đi tìm từng người. Anh xây được một mạng lưới nhỏ của riêng mình. Một người phụ trách gom ở phía trong.
Một người lo xe.
Một người lo thuyền.
Mão kiểm hàng ở kho.
Phúc kiểm lại tất cả trước khi cho đi.
Anh bắt đầu tính trước.
Nếu chuyến này đi được, chuyến sau có thể lấy thêm. Nếu một đường khó đi, đổi đường. Nếu giá tăng, tìm nguồn khác. Nếu một người không giao đúng hẹn, thay người. Công việc ngày càng trôi chảy. Phúc thậm chí bắt đầu đoán được lúc nào phía Thanh Minh sẽ cần thêm gạo.
Một buổi chiều, Tòng tới.
— Đợt tới họ cần nhiều hơn.
Phúc hỏi:
— Bao nhiêu?
Tòng đưa con số.
Phúc tính nhanh trong đầu.
— Được.
Tòng nhìn anh.
— Không hỏi đường à?
Phúc cười.
— Đường tôi tự lo.
Tòng cũng cười.
— Vậy thì tốt.
Tòng đi khỏi.
Phúc đứng ngoài sân.
Anh chợt nhận ra mình vừa nói một câu mà vài tuần trước anh sẽ không dám nói.
Đường tôi tự lo.
Anh đã bắt đầu quen với công việc này đến mức coi nó như việc của mình.
****
Một buổi sáng, Phúc phát hiện một người buôn khác đang gom gạo ở khu vực mà trước đây anh vẫn lấy hàng. Anh đứng nhìn người kia nói chuyện với một chủ kho. Người đó trả giá cao hơn.
Phúc cau mày.
Không phải vì anh nghĩ người kia đang làm điều gì sai.
Chỉ là anh không thích.
Anh bước tới.
— Anh lấy hàng ở đây à?
Người kia quay lại.
— Có việc gì không?
Phúc nhìn những bao gạo.
— Tôi đang lấy ở đây.
— Ai bảo đây là hàng của anh?
Phúc im lặng.
Người kia nói:
— Ai trả giá được thì người đó mua.
Phúc không tranh luận.
Anh chỉ hỏi:
— Anh mua bao nhiêu?
— Nhiều.
Phúc gật đầu.
— Được.
Rồi quay đi.
Nhưng cả đoạn đường về, anh nghĩ mãi. Nếu người khác lấy mất nguồn hàng, chuyến sau của anh sẽ khó hơn. Nếu chuyến sau khó hơn, phía Thanh Minh sẽ không hài lòng. Nếu họ không hài lòng, người khác sẽ thay anh. Lần đầu tiên, Phúc nhận ra anh bắt đầu sợ mất vị trí của mình.
Không phải sợ mất tiền.
Mà là mất chỗ đứng mà anh vừa có được.
****
Tối hôm đó, Khải nhìn thấy anh trai ngồi tính sổ.
Phúc ngồi dưới ánh đèn.
Một tay cầm bút.
Một tay đặt trên cuốn sổ.
Anh ghi rất nhanh.
Khải đứng ngoài cửa nhìn.
Ngày trước, Phúc cũng làm những việc như vậy. Nhưng ngày trước, những con số ấy là tiền thuê ruộng, tiền thóc, tiền công, tiền thuế. Bây giờ chúng là những chuyến hàng.
Những chiếc xe.
Những kho gạo.
Những con đường.
Những cái tên mà Khải không biết.
Khải lên tiếng:
— Anh thay đổi rồi.
Phúc không ngẩng lên.
— Ai rồi cũng phải thay đổi.
— Anh còn nhớ trước đây anh nói gì không?
Phúc dừng bút.
— Nói gì?
— Chỉ cần giữ được nhà mình là đủ.
Phúc nhìn em.
— Anh vẫn nghĩ thế.
Khải nhìn anh.
Anh không nói ra điều mình nghĩ. Nhưng cả hai đều hiểu câu trả lời ấy không còn hoàn toàn đúng nữa. Phúc không chỉ muốn giữ nhà.
Anh muốn giữ công việc.
Muốn giữ mối quan hệ.
Muốn giữ vị trí mà mình đã có được. Muốn người khác phải cần đến mình. Khải đứng thêm một lúc rồi bỏ đi.
Phúc nhìn theo.
Sau đó cúi xuống cuốn sổ.
****
Vài ngày sau, Phúc nhận được yêu cầu cho một chuyến hàng mới.
Lần này lớn hơn.
Anh ngồi một mình trước bàn. Trước mặt là danh sách các nguồn gạo.
Anh đánh dấu từng nơi.
Làng này có thể lấy được bao nhiêu.
Nhà kia còn bao nhiêu.
Nguồn nào phải trả cao.
Nguồn nào có thể lấy nhanh. Anh lấy một tờ giấy khác.
Vẽ sơ vài đường đi.
Một đường vòng qua Giếng.
Một đường men theo bờ ruộng. Một đường khác xuống phía sông. Phúc nhìn bản đồ rất lâu. Anh biết những con đường này. Biết giờ nào người ta thường đi. Biết chỗ nào có thể gặp người lạ. Biết đoạn nào ban đêm khó qua. Rồi mắt anh dừng lại ở một dòng ghi chú. Một tuyến vận chuyển lương thực của phía bên kia. Phúc không biết chính xác chuyến hàng tiếp theo sẽ đi lúc nào. Nhưng anh biết nếu muốn biết, có những người có thể hỏi.
Anh ngồi im.
Bút vẫn nằm trong tay.
Một lúc sau, Phúc gấp tờ giấy lại.
Chưa nói gì với ai.
Anh đứng dậy, đi ra ngoài.
Ngoài sân, Mão đang kiểm lại những chiếc bao mới đưa về.
— Cậu, chuyến tới lấy bao nhiêu?
Phúc nhìn cậu.
— Để tôi tính.
Mão gật đầu.
Phúc bước qua sân.
Anh vẫn chưa làm điều gì khác với những ngày trước.
Vẫn là gạo.
Vẫn là xe.
Vẫn là tiền.
Vẫn là công việc mà anh đã tự nhủ rằng mình chỉ làm để bảo vệ gia đình. Nhưng từ hôm đó, trong đầu Phúc đã xuất hiện thêm một cách khác để giải quyết một vấn đề. Và một khi con người đã biết một cánh cửa tồn tại, đôi khi điều khó nhất không phải là mở nó. Mà là tiếp tục giả vờ rằng mình chưa nhìn thấy.